Zonder testament bepaalt de wet wie je erfgenamen zijn. Dat zijn niet altijd de mensen met wie je je leven en kosten deelt. Vooral samenwoners en samengestelde gezinnen kunnen daardoor voor een onverwachte uitkomst komen te staan.
Veel mensen hebben een beeld van wat er later met hun bezit gebeurt. Je partner blijft in het huis, de kinderen krijgen uiteindelijk hun deel en een broer of zus helpt met de papieren. Alleen is een gedeelde verwachting nog geen juridische afspraak.
Door nu te bekijken wat de standaardregels doen, zie je waar die wel en niet bij je wensen passen. De uitleg hieronder gaat over een nalatenschap waarop Nederlands erfrecht van toepassing is. Bij banden met andere landen moet eerst worden vastgesteld welk recht geldt.
Wat hoort eigenlijk bij de erfenis?
Een erfenis bestaat uit bezittingen én schulden van de overledene. Denk aan spaargeld, een aandeel in een woning, beleggingen en persoonlijke spullen. Daar kunnen bijvoorbeeld een hypotheekschuld, andere leningen en nog te betalen rekeningen tegenover staan.
Niet alles wat een stel samen gebruikt, behoort volledig tot de erfenis. Eerst moet duidelijk zijn wat van wie is. Eigendom, huwelijksvoorwaarden en het huwelijksvermogensrecht kunnen daarbij verschil maken. De helft nemen is dus geen algemene rekenregel voor ieder huishouden.
Ook een gezamenlijke bankrekening vertelt op zichzelf niet welk deel van het saldo van wie is. Toegang tot een rekening en eigendom van het geld zijn verschillende vragen. Maak eerst een overzicht voordat je bedragen gaat verdelen.
Wie komt volgens de wet aan de beurt?
Als er geen testament is, kijkt de wet eerst naar de echtgenoot of geregistreerde partner en de kinderen. Is er in die groep een erfgenaam, dan komen ouders, broers en zussen niet daarnaast aan de beurt.
Zijn er geen erfgenamen in de eerste groep, dan volgt de groep van ouders, broers en zussen. Daarna komen de grootouders en vervolgens de overgrootouders, steeds met de afstammelingen die volgens de wettelijke regels kunnen meedoen. In bepaalde gevallen neemt een afstammeling de plaats van een eerder overleden familielid in. Dat heet plaatsvervulling.
Een gewoon voorbeeld: iemand overlijdt zonder echtgenoot, geregistreerde partner of kinderen, maar met levende ouders en een zus. Dan moet naar die tweede groep worden gekeken. Het geld gaat niet automatisch naar een vriend die jarenlang de zorg op zich heeft genomen.
De precieze aandelen hangen af van de familieverhoudingen. Gelijke delen uitdelen aan iedereen die nog leeft, is niet altijd juist. Laat bij een grotere of ingewikkelde familie de erfgenamen en hun aandelen vaststellen.
Samenwonen maakt je niet automatisch erfgenaam
Woon je samen zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, dan erf je zonder testament niet automatisch van elkaar. Dat verandert niet doordat je al twintig jaar samen bent of samen een kind hebt.
Een samenlevingscontract maakt je ook niet vanzelf erfgenaam. Daarin of in een woningakte kan wel een afspraak staan over gezamenlijke bezittingen, zoals een verblijvingsbeding. Zo’n afspraak heeft een eigen werking. Het is geen algemene vervanging van een testament.
Stel dat Sam en Joris samen een huis bezitten. Joris overlijdt en heeft geen testament. Sam houdt zijn eigen aandeel, maar krijgt het aandeel van Joris niet uitsluitend omdat zij partners waren. Dat aandeel gaat in beginsel naar Joris’ erfgenamen, tenzij een toepasselijke afspraak anders uitwerkt.
Fiscaal partnerschap lost dit niet op. Ook partner zijn voor de erfbelasting is een andere vraag dan erfgenaam zijn. Lees daarom naast deze uitleg ook wat samenwonen verandert voor belasting en toeslagen. Verschillende regelingen gebruiken het woord partner met verschillende voorwaarden.
Getrouwd met kinderen: zij erven al bij het eerste overlijden
Laat iemand een echtgenoot of geregistreerde partner én kinderen achter, dan geldt zonder afwijkend testament doorgaans de wettelijke verdeling. Partner en kinderen zijn daarbij voor gelijke delen erfgenaam. De langstlevende partner krijgt de bezittingen en moet de schulden van de nalatenschap voldoen.
De kinderen krijgen hun erfdeel meestal niet direct uitbetaald. Zij krijgen een geldvordering op de langstlevende partner. Dat is een recht op een bedrag dat later opeisbaar wordt. Zij zijn dus al erfgenaam bij het eerste overlijden. Het is onjuist om te zeggen dat zij pas erven wanneer de tweede ouder overlijdt.
Die vordering wordt normaal opeisbaar bij overlijden van de langstlevende. Ook faillissement of toepassing van de wettelijke schuldsanering kan een rol spelen. In samengestelde gezinnen kunnen daarnaast bijzondere rechten gelden. Dat is een reden om de concrete situatie goed te bekijken.
Een bedrag op papier is nog geen geld in handen
Neem een vereenvoudigd voorbeeld. De nalatenschap van een overleden ouder is, na aftrek van schulden, € 180.000. Er is een echtgenoot en er zijn twee kinderen. Hun drie gelijke erfdelen zijn ieder € 60.000.
Door de wettelijke verdeling krijgt de echtgenoot het vermogen uit de nalatenschap. Ieder kind krijgt een vordering van € 60.000 op die echtgenoot. Het voorbeeld laat erfbelasting, rente en eventuele bijzondere afspraken buiten beschouwing.
Bestaat het vermogen vooral uit een woning, dan ligt er niet ineens € 180.000 op de bank. Dat maakt verschil voor de betaalbaarheid van lasten en belasting. Een erfrechtelijk aandeel, beschikbare cash en de waarde voor de erfbelasting zijn drie bedragen die je uit elkaar moet houden.
Leg vast hoe de vorderingen zijn berekend. Jaren later is het lastiger om oude banksaldi, schulden en woninggegevens te reconstrueren. Duidelijke stukken helpen ook voorkomen dat familieleden verschillende herinneringen aan dezelfde afspraak krijgen.
Kinderen en stiefkinderen hebben niet dezelfde positie
Een juridische ouder-kindrelatie is van belang voor het wettelijke erfrecht. Een stiefkind of pleegkind is zonder testament niet automatisch erfgenaam. Dat kan anders voelen in een gezin waarin alle kinderen samen zijn opgegroeid.
Wil je dat ook een stiefkind van je erft, dan vraagt dat om een regeling in een testament. Bespreek daarbij het geheel. Wat betekent de keuze voor je partner, je eigen kinderen en kinderen uit een eerdere relatie?
Een kind onterven betekent bovendien niet dat iedere aanspraak verdwijnt. Een kind kan onder voorwaarden een beroep doen op de legitieme portie, een wettelijk beschermd recht op geld. Dat is iets anders dan automatisch mede-eigenaar worden van bepaalde spullen.
Erven betekent ook naar de schulden kijken
Als erfgenaam kun je een nalatenschap zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Bij zuivere aanvaarding kun je ook met je eigen vermogen aansprakelijk worden voor schulden uit de erfenis.
Beneficiair aanvaarden biedt in beginsel bescherming tegen het zelf moeten bijbetalen aan een negatieve nalatenschap. Daar horen wel regels voor de afwikkeling bij. Het is geen toestemming om alvast waardevolle bezittingen te verdelen en de rekeningen te laten liggen.
Ook je gedrag kan gevolgen hebben voor aanvaarding. Verkoop of verdeel daarom niet zomaar spullen voordat duidelijk is welke keuze passend is. Bij minderjarige erfgenamen gelden extra regels. Een notaris of juridisch adviseur kan uitleggen welke stappen nodig zijn.
Wanneer komt de erfbelasting in beeld?
Erfgenaam zijn en erfbelasting moeten betalen zijn aparte vragen. Of belasting verschuldigd is, hangt onder meer af van de waarde van de verkrijging, de relatie met de overledene en de toepasselijke vrijstelling.
Bij de wettelijke verdeling kunnen kinderen erfbelasting verschuldigd zijn terwijl zij nog geen geld ontvangen. De langstlevende partner schiet die belasting dan doorgaans voor. De belastingberekening kan bovendien rekening houden met het feit dat een vordering pas later opeisbaar is.
Voor de fiscale afwikkeling biedt Farshad Bashir hulp bij de aangifte erfbelasting. Daarvoor worden onder meer de erfgenamen, bezittingen, schulden en toepasselijke vrijstellingen in kaart gebracht. Het opstellen van een testament en het vaststellen van juridische afspraken horen bij de notaris.
Een buitenlandse woning vraagt een extra controle
Heb je een andere nationaliteit, woon je in het buitenland of bezit je daar een woning, neem dan niet aan dat overal dezelfde erfregels gelden. Bij grensoverschrijdende situaties speelt onder meer je laatste gewone verblijfplaats een rol. Een geldige rechtskeuze in een testament kan de uitkomst veranderen.
Welk erfrecht geldt en welk land belasting mag heffen, zijn ook hier verschillende vragen. De uitleg over een huis in het buitenland aangeven helpt bij de Nederlandse aangiftekant, maar vervangt geen controle van de internationale nalatenschap.
Begin met één concrete vraag: komen de mensen die jij wilt beschermen volgens de huidige regels ook werkelijk aan bod? Als het antwoord onduidelijk is, is dat een goed moment om je wensen met een notaris te bespreken.